Dzisiejsze wydanie "Rzepy" przynosi dwa ciekawe teksty poświęcone sporom o dorobek twóch wybitnych twórców: Aleksandra Iwanowska, spadkobierczyni ustaniowiona w testamencie przez ks. Twardowskiego, grozi sądami dziecięcym zespołom muzycznym śpiewającym jego poezję, a Nina Karsov-Szechter skutecznie izoluje czytelników od książek Józefa Mackiewicza. (Zabawne, że obu tekstów nie udało mi się znaleźć w internetowym archiwum "Rz", jednak o sprawie ks. Twardowskiego obficie pisze Gazeta Wyborcza - łącznie chyba 4 teksty - zaś o tekście Grzegorza Eberhardta "Wszyscy wrogowie Józefa Mackiewicza" nie sposób znaleźć choćby ćwierć słowa.)

Sprawa schedy po ks. Twardowskim jest prosta od strony prawnej i niezwykle zagmatwana moralnie. Aleksandra Iwanowska, wieloletnia redaktorka i znajoma poety została przezeń ustanowiona jedyną spadkobierczynią praw do wierszy. Niestety, z prawa tego korzysta w sposób co najmniej niejednoznaczny; a w zasadzie całkowicie normalnie: najprawdopodobniej zwietrzyła grubszą kasę i dlatego walczy o swoje na ostro.
Dlatego wezwania abp Życińskiego - jakkolwiek piękne moralnie ("Żądanie pieniędzy za wykonywanie utworów ks. Jana jest głęboko niemoralne i ubliża jego pamięci (...) Czy ktokolwiek może zawłaszczyć dorobek poetycki księdza, który stał się naszą narodową własnością?") - wydaje się być pozbawione podstawowego waloru: podbudowy prawnej.

Sęk w tym, że autorskie prawa majątkowe podlegają dziedziczeniu bez względu na to jak głęboki, ponadczasowy i humanitarny przekaz niosą utwory. Nie ma na to wpływu ani osoba autora (pomimo braku problemu dóbr martwej ręki): ks. Twardowski mógł zadysponować prawami do wierszy w taki lub inny sposób. Nie znam wprawdzie sytuacji rodzinnej ks. Twardowskiego, nie wiem zatem na ile w przypadku braku testamentu miałby zastosowanie art. 932 par. 1 lub art. 934 kc (dziedziczenie przez rodzeństwo bądź zstępnych rodzeństwa), jednak wobec istnienia aktu ostatniej woli dyskusja ta jest bezprzedmiotowa.

Równie dramatycznie wyglądają spory o prawa do twórczości Józefa Mackiewicza. Rzecz w tym, że - jak pisze G. Eberhardt - umierający poza granicami kraju pisarz nie mógł sporządzić testamentu w formie przewidzianej prawem, lecz ostatnią wolę wyraził w liście, który przez kuriera dotarł w 1982 r. do mieszkającej w Warszawie Haliny Mackiewicz, córki pisarza.
Zgodnie z rozporządzeniem to córce miały przysługiwać prawa do książek na terytorium Polski (na Zachodzie miały one przysługiwać żonie pisarza, która znów przekazała je szefowej wydawnictwa "Kontra", Ninie Karsov-Szechter (stryjence Adama Michnika). Całość problemu jest dość szczegółowo opisana na tej stronie).

Halina Mackiewicz swój list z 1982 r. pokazała kilku przyjaciołom, aby następnie - pamiętajmy, że mówimy o czasach stanu wojennego i o córce pisarza, który był wyklęty przez władze PRL (i chyba nadal jest wyklęty przez część elit) - zniszczyć go. Taka była obawa przed skutkami dostania się papieru w ręce komunistycznej bezpieki. Trzy lata później Józef Mackiewicz zmarł, pół roku później zmarła jego żona - co skwapliwie wykorzystała Karsov-Szechter, ogłaszając się właścicielką całości praw do twórczości Mackiewicza.

Gdyby jeszcze chodziło o pieniądze... Niestety, sposób w jaki Karsov-Szechter korzysta z praw do schedy artystycznej po Mackiewiczu wskazuje, iż jej zamiarem jest radykalne ograniczenie dostępu do twórczości Mackiewicza. Dowodzić tego może choćby fakt, iż nieliczne wydania opatrzone są jej komentarzami "tłumaczącymi" o co naprawdę miało chodzić pisarzowi.

Sprawa spadku po Józefie Mackiewiczu trafiła do sądu, który - opierając się oczywiście na czysto formalistycznym podejściu do problemu (im dłużej do Państwa piszę tym bardziej mierzi mnie to prawnicze szczególarstwo!) - uznał wyłączne prawa Niny Karsov-Szechter do całości twórczości Mackiewicza. Tak jakby nigdy nie istniał list pisarza do córki (oczywiście, w przekonaniu sądu list nie istniał - bo nie można go przedstawić jako dowód w rozumieniu kpc).

Smutny to przypadek kiedy spór o prawa do twórczości artysty kończy się faktycznym ocenzurowaniem jego dziedzictwa.
Bez względu na to czy uznamy Józefa Mackiewicza za pisarza wybitnego czy kiepskiego, czy jego postawa w czasie wojny wyda się nam właściwa czy też przyjmiemy, że w sprawie Katynia nie zachował niezbędnego dystansu, polski czytelnik powinien mieć prawo i możliwość zapoznania się z jego książkami.

Z drugiej strony jestem zdania, że w takich sprawach sądy także powinny częściej sięgać do art. 8 kc, który pozwala zakwalifikować pozornie zgodne z prawem działanie osoby uprawnionej jako nadużycie prawa podmiotowego. Ślepe trzymanie się litery prawa - moje słowa mogą zabrzmieć jak herezja w ustach prawnika, ale proszę się nad tym głębiej zastanowić - może bowiem przynieść skutki równie szkodliwe jak jawne i bezwstydne prawa tego pogwałcenie.